Fôrressursar med få regelverksbarrierar

Publisert

26.01.2026

Sjølv om regel­verket kan vere ein barriere for enkelte ressursar, finst det også mange andre faktorar som kan hindre den fulle utnyttinga av dei. Dette kan blant anna vere økonomiske og teknologiske utfordringar, politiske, økologiske og etiske problem­stillingar, manglande forbrukar­aksept eller produkt­utvikling og dessutan konkurranse frå andre marknader (for eksempel kjæledyr­fôr).

Animalske biprodukt (ABP)

Regelverket for animalske biprodukt er omfattande og strengt fordi hovud­målet med regel­verket er å hindre spreiing av smitte mellom dyr og frå dyr til menneske (zoonosar). Vi meiner at nokre delar av regelverket burde oppdaterast, og du kan lese meir om arbeidet vårt på dette feltet på Lettelser i forbudet mot bruk av animalske proteiner i fôr til produksjonsdyr ("fôringsforbudet"). Samtidig finst det fleire typar animalske biprodukt det faktisk er tillate å bruke under dagens regelverk, men som likevel i liten grad blir utnytta. Desse blir beskrivne nærmare her.

Animalske biprodukt frå landbruk til laksefôr

Sidan 2013 har det vore tillate å bruke PAP (behandla animalsk protein) frå svin og fjørfe i fôr til fisk. Likevel har slike råvarer dei siste åra ikkje vore tatt i bruk i Noreg, i motsetning til i amerikanske lakseproduserande land som Canada og Chile.

Ei viktig årsak til dette er bekymringar knytte til forbrukar­aksept, spesielt ved livsstils­baserte eller religiøst grunngitte kosthalds­former. For eksempel bekreftar Mattilsynet i eksport­sertifikata til arabiske land at det ikkje blir nytta svine­protein i lakse­fôr (Eksport av fisk og sjømat til De Forente Arabiske Emirater).

Haldningane ser likevel ut til å vere i endring. Stadig fleire legg nå større vekt på miljø­påverknaden til maten og sirkulære løysingar i mat­systema. I 2025 kunngjorde for eksempel Lerøy Seafood Group at dei, i samarbeid med fôr­leverandøren Cargill/EWOS, ville begynne å tilsetje biprodukt frå kylling i fiske­fôret. Det er forventa at fleire aktørar vil følge etter.

I tillegg til forbrukar­aksept blir tilgjengelegheita og bruken av PAP avgrensa av sterk pris­konkurranse frå marknaden for kjæledyr­fôr, der det ofte er høgare betalings­vilje enn i akvakultur­næringa for dei same animalske biprodukta.

Animalske biprodukt frå havbruk

Biprodukt frå lakse­slakteri kan også oppsirkulerast i fôr til laks, så lenge dei blir nytta som fiskeolje eller hydrolysert protein. Det er forbode å bruke PAP frå same art (dette blir kalla "kannibalisme­forbod"), men unntaket for hydrolysert protein gjer at rest­råstoffet kan brukast.

Også her finst det utfordringar knytte til forbrukar­aksept og priskonkurranse frå andre marknader. Ein annan viktig barriere for oppskalering er den generelle tilgangen på råstoffet. På grunn av høge EU-tollsatsar på foredla sjømat blir mesteparten av norskprodusert laks eksportert ubehandla og deretter foredla i utlandet – særleg i Polen, Danmark, Nederland og Spania. Dermed mistar Noreg store mengder restråstoff som elles kunne vore brukt som fôrressurs i norsk havbruk og landbruk. Dette er ei handels­politisk problemstilling snarare enn eit spørsmål om mattryggleiks­regelverket.

Animalske biprodukt frå fiskeri

Den mindre kystflåten utnyttar allereie ein stor del av tilgjengelege biprodukt når det gjeld restråstoff frå fiskeri. Den havgåande flåten kastar derimot framleis store mengder restråstoff over bord. Dette kjem blant anna av manglande kapasitet for handtering av restråstoff om bord i den eksisterande fiske­flåten.

I dette tilfellet hindrar ikkje mat­regelverket utnyttinga, men det er manglande bevisstheit for kva verdi- og ressurstap dette utkastet er. I tillegg manglar det økonomiske insentiv til ombygging og forbetra råstoff­handtering. Dette handlar også om manglande regulering, for eksempel i form av krav om ilandføring. Dette blei foreslått av styrings­gruppa for samfunns­oppdraget om berekraftig fôr i den første årsrapporten deira som eitt av nitten tiltak (tiltak 10). Sjå rapporten for ein nærmare gjennomgang: På vei mot bærekraftig fôr – 20 grep for 2026 (forskningsradet.no). Reguleringar av denne typen er Fiskeridirektoratets ansvarsområde.

Lågtrofiske marine artar

Lågtrofiske marine artar blir kjenneteikna av høg reproduksjons­evne og ei plassering lågt i nærings­kjeda. Dei lever hovudsakleg av plante­plankton eller andre små organismar, og dei har ei effektiv energi­utnytting samanlikna med artar høgare opp i nærings­nettet. Dermed kan store mengder biomasse produserast med relativt låg økologisk belasting, sjølv om dette vil avhenge av fleire faktorar og må etter­prøvast i kvart enkelt tilfelle.

Desse artane kan enten haustast frå villbestand eller bli produserte gjennom oppdrett. I begge tilfelle verkar dei som lovande og meir bere­kraftige alternativ til tradisjonelle fôrråvarer. Samtidig er kunnskapen om økosystem­effektane av storskala fiske på vill­bestandar framleis avgrensa, noko som er ein sentral føresetnad for å kunne vurdere berekrafta i slikt fiske.

Oppdretta artar

Dei tre viktigaste lågtrofiske marine oppdretts­artane til bruk i fôr er blåskjel, tunikatar og makroalgar. Både blåskjel og tunikatar lever av å filtrere sjøvatn for plankton og er såkalla filter­etarar. Derfor har dei nokre likskaps­trekk og blir omtalte saman her.

Produksjon av blåskjel og tunikatar

Produksjon av blåskjel til fôr skil seg frå produksjon av mat­blåskjel. Matblåskjel må dyrkast i to år for å oppnå marknadsklar storleik, mens fôrblåskjel kan vere mindre og bli produserte på berre eitt år.

Tunikatar er unike dyr, fordi dei produserer cellulose i tunikaen/kappa. Cellulose finst elles berre i planter. Cellulose er ufordøyeleg for dei fleste husdyr, bortsett frå drøv­tyggarar, og må derfor skiljast frå innmaten før bruk i fôr.

Dei største utfordringane for begge artane er knytte til automatisering av dyrking, hausting og prosessering og dessutan tilgang på eigna dyrkingsareal.

Prosessering av blåskjel og tunikatar

Både blåskjel og tunikatar har kort haldbarheit etter hausting. Dei må derfor bli behandla raskt for å ikkje bli skjemde. Sidan begge artane er rekna som dyr, er det viktig å vere merksam på at krav til varme­behandling frå animalie­biprodukt­regelverket (ABP) også gjeld for dei, og at ensilering aleine ikkje er tilstrekkeleg.

Kjøttet i blåskjel må skiljast frå skalet og kan så brukast som protein­kjelde i fôr, mens skalet kan brukast som kalsium­kjelde, for eksempel i kyllingfôr.

I tunikatar må cellulosen i tunikaen som nemnt bli skild ut før vidare prosessering til eit protein- og feittsyrerikt mjøl.

Regelverk for blåskjel og tunikatar

Matblåskjel blir regulert av næringsmiddelregelverket, som stiller krav til innhald av toksin, tungmetall, miljøgifter og dokumentasjon: Kommersiell høsting og omsetning av skjell. Fôrblåskjel blir i staden regulert av fôr­regelverket, som i hovudsak fastset grense­verdiar for uønskte stoff i fôrvarer.

Ei utfordring er at fôr­regelverket ikkje har spesifikke grense­verdiar for algetoksin i fôrblåskjel. Likevel gjeld det overordna kravet om at fôr skal vere trygt og ikkje ha negativ effekt på dyrevelferd. Dette under­strekar behovet for meir kunnskap om toksin, korleis dei kan unngåast, og korleis dei påverkar ulike dyreartar.

Makroalgar

Makroalgar er ein annan viktig lågtrofisk ressurs som kan dyrkast og brukast i fôr. Dei er spesielt interessante for bruk i fôr til landdyr, ettersom forsøk har vist gunstige effektar på kjøtt­kvaliteten og redusert metan­utslepp hos drøv­tyggarar.

Makroalgar er mindre eigna til fisk på grunn av lågt innhald av protein og feittsyrer. Dei kan derfor berre brukast indirekte, enten gjennom mellom­organismar som insekt eller gjennom bioraffinering. Raffinering bidrar også til å redusere innhaldet av jod og tungmetall, som for eksempel arsen eller kadmium, som elles kan vere problematisk.

Regelverket for makro­algar er avgrensa. I mat­regelverket finst lite spesifikk regulering, men for bruk i fôr gjeld grenseverdiar for uønskte stoff.

Produksjon av makro­algar skjer i dag i liten skala. Hovud­utfordringane for auka produksjon er mangel på tilgang til dyrkings­areal, avgrensa etterspørsel og lite produkt­utvikling.

Hausta artar

Dei tre mest omtalte ressursane som kan haustast – kril, raudåte og mesopelagisk fisk – møter i dag ingen nemne­verdige barrierar i mat­regelverket. Utfordringane for vidare utvikling er først og fremst knytte til teknologi­utvikling og fiskeri­forvalting. Dette gjeld spesielt

1. manglande kunnskap om økosystemeffektar
2. behovet for meir effektiv fangstteknologi
3. tilgang på grøne energiløysingar

Det blir drive eit etablert fiske etter kril i Sørishavet, blant anna med norske fartøy. Dette fisket er regulert gjennom ein årleg kvote for heile Sørishavet som dei siste åra har lege på 620 000 tonn (per 2026) og blir forvalta av CCAMLR – Commission for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources. Kvoten set ei ramme for omfanget og potensialet til ressursen, men krilfisket gir også verdifull erfaring og teknologi­utvikling. Denne kunnskapen kan kanskje overførast til fangst av annan type dyre­plankton (som raud­åte) og mesopelagisk fisk.

Det er opna for eit større kommersielt fiske etter raudåte, ein art av hoppe­kreps, men kvotane er i hovudsak lagt til hav­område djupare enn 1000 meter. Med dagens teknologi er dette den største utfordringa for å kunne utnytte raudåte i store mengder. Styringsgruppa for samfunns­oppdraget om berekraftig fôr har derfor vigd eit eige tiltak (tiltak 12) til denne problematikken i rapporten På vei mot bærekraftig fôr – 20 grep for 2026 (forskningsradet.no).

Prøvefiske etter mesopelagisk fisk har gitt svært varierande resultat. Det finst heller ingen forvaltings­planar eller kvotar for denne typen fiske, noko som må løysast før det kan bli etablert eit kommersielt fiskeri.

Meir informasjon, vegvisar og barrierestudiar

Du finn meir informasjon om korleis vi jobbar med faktiske regelverks­barrierar på Mattilsynets arbeid med sirkulær bioøkonomi og bærekraftig fôr.

Du kan også bruke den digitale vegvisaren vår for å undersøke kva materiale som er tillatne brukt i fôr til ulike dyreslag:

Sjekk hvilke materialer du kan bruke til fôr og gjødsel

For meir informasjon og utfyllande barriere­studiar for nye fôrråvarer, særleg med vekt på laksefôr, anbefaler vi også desse rapportane:

• Råvareløftet (network.bellona.org)
• Future ingredients for Norwegian salmon feed (seafoodinnovation.no) (NCE Seafood Innovation)